بعد از نوشتن مطلب قبلی تحت عنوان "آرزوهای بزرگ" که دردودلی از سر دل‌تنگی‌های اين روزها بود بحثی که می‌توان عنوان آن را "سوسياليزم چيست؟" در بين دوستان در گرفت. دوستی که با نام جوان سوسياليست در نظر خواهی نظر می‌دهد با ايميل مطلب نسبتا مفصلی در اين باره نوشته است که طبعا امکان درج‌اش در نظرخواهی نبود به همين دليل در ادامه آن را می‌آورم. از شما چه پنهان که خودم هنوز اين متن را نخوانده‌ام تا فردا شب هم فرصت نمی‌کنم آن را بخوانم اميدوارم اين مطلب بحث روشن‌گرانه‌یی را موجب شود. هر چه در مورد آينده‌ی مورد انتظارمان از زوايای مختلف حرف بزنيم کم است. از همه‌ی دوستان تقاضا می‌کنم آکادميک و غيرشعاری و محترمانه در بحث شرکت کنند.

نظامات اجتماعی

بخش اول

وقتی بحث بر سر آلترناتیو نظام موجود است سوسیالیزم مطرح میشود. قبل از هرچیز باید تفاوت این «دو نظام» را پیدا کرد. با پی بردن به اصلی ترین تفاوت های این دو نظام است که میتوان کشف کرد این دو واقعاً دو نظام متفاوت میباشند.
ماتریالیزم تاریخی به ما نشان میدهد که روند تکامل جوامع بشری تجربه پنج نظام اجتماعی- اقتصادی( از این به بعد فرماسیون اجتماعی) را در خود نهفته دارد. نخستین فرماسیون اجتماعی حاکم بر زندگی بشر کمون های اولیه بود. انسانها در این دوران به صورت کمونی و اشتراکی زندگی میکردند. قبیله های کمونی به صورت اشتراکی شکار، تولید، و کشت میکردند و به همین روش از محصولات کار خویش بهره برداری میکردند. همه چیز به همه متعلق بود و حفظ شرایط زیست همه وظیفه همگانی. خانواده به صورت کنونی وجود نداشت، هر زنی مادر همه کودکان و هر مردی پدر همه کودکان محسوب می شد. یک خانواده وسیع که گرسنگی هر فرد در آن معضل همه خانواده و شادی هر فرد برای همه اعضاء خانواده بود. ( برای مطالعه بیشتر در این خصوص رجوع شود به کتاب منشاء خانواده، فردریش انگلس)
فرماسیون اجتماعی کمونیستی اولیه، به دلیل عدم رشد دانش و پارامتر های فراوان دیگر نتوانست دوام بیآورد و به این ترتیب جامعه بشری وارد مرحله جامعه « طبقاتی شد».
جامعه طبقاتی تا کنونی در سه فرماسیون اجتماعی، برده داری، فئودالیزم و سرمایه داری مسیر تکاملی خود را طی کرده است. نظام برده داری اولین فرماسیون اجتماعی « طبقاتی» است که از نفی نظام اشتراکی اولیه بیرون آمد. در این نظام دیگر همه چیز اشتراکی نبود. جامعه انسانی به دو طبقه برده و برده دار تقسیم شد. برده دار نیروی کار برده را با زور و بر خلاف میل او به تصاحب خویش درمیآورد و وظیفه داشت در قبال کار او برایش غذا و محل خواب و پوشاک فراهم کند تا زنده مانده باز برای او کار کند.
رشد نیرو های مولد ( نیروی کار، ابزار آلات و تکنولوژی،تولید و...) آنگاه که نتواند دیگر مثل سابق در چارچوب مناسبات تولیدی( شیوه تولید، مثلاً برده داری و جز آن، اداره و مدیریت تولید، چگونگی توزیع و ...) قرار بگیرد، پوسته خود را میترکاند. این تعریف را میتوان تعریفی اقتصادی از « انقلاب اجتماعی » دانست.
اولین نظام طبقاتی در تاریخ تکامل انسان در ادامه تکامل طبیعی خود و در ادامه تخاصم فی مابین دو طبقه برده و برده دار، شورش های مداوم برده ها، به انهدام این نظام منجر شد و به این ترتیب جوامع انسانی از یک فرماسیون اجتماعی طبقاتی وارد فرماسیون اجتماعی دیگری شد به نام فئودالیزم. اساسی ترین نقطه اشتراک این نظام با نظام گذشته در عنصر طبقاتی بودن جامعه نوین بود. یعنی خروج از یک نظام طبقاتی و وارد شدن به نظام طبقاتی جدید. نظام طبقاتی جدید هرچند در نوع خود مترقی بود زیرا که نظام میرنده و غیره ترقی خواهانه را نفی می کرد؛ اما عامل حفظ طبقات در جامعه توسط این نظام خود عنصر و نطفه میرندگی آن را با خود متولد می کرد.
در این فرماسیون اجتماعی، دیگر برده مثل سابق خرید و فروش نمی شد. برده دار نیز دیگر نیازی به خریدن برده و تامین معاش او نداشت. برده دار به فئودال تبدیل می شد و از طریق مالکیتش بر زمین میتوانست نیروی کار همان برده را به عنوان رعیتی که روی زمین او کار میکند در اختیار خود قرار دهد. رعیت 9 ماه در سال را برای فئودال (صاحب زمین) کار میکرد و سه ماه بر روی همان زمین برای خودش به عنوان محصول کار نه ماه اش کار میکرد. روش های دیگری به موازات این روش نیز معمول بود. کار بر روی زمین ارباب یا صاحب زمین و پرداخت سهم ارباب به همراه انواع مالیات های مرسوم و... خصوصیت مهم این شیوه تولید ( فئودالی) انباشت کالا بود. صاحبان زمین محصولات تولید شده توسط رعیا را به صورت کالا به عنوان موجودی خود انباشت میکردند. رعیا اگر چه ظاهراً مانند برده در تملک صاحب خود نبودند اما مکانیسم این شیوه تولیدی به گونه ای بود که رعیایی که در ملک فئودال کار میکردند در کنار همه کالا ها و زمینی که فتودال داشت، بخشی از مجموعه ثروت فئودال محسوب می شد. به طوریکه فئودال هنگام فروش زمین خود به دیگری، آن را با رعیت هایی که بر روی زمینش کار میکردند می فروخت و رعیتی که زمین اربابی را رها کرده و برای تهیه نان به سراغ زمین اربابی دیگر می رفت به عنوان یاقی از او استقبال نمی شد.
در دل این شیوه تولیدی که عمدتاً متکی به کشاورزی بود شیوه تولیدی جدیدی نطفه می بست. نیاز به رشد صنعتی بخش مهمی از رشد و تکامل طبیعی نیروهای مولد را ایجاد میکند. بر این اساس بود که کارگاه های صنعتی رفته رفته رو به رشد بود و در این کارگاه ها استادانی که عمدتاً نطفه نسل بعدی بورژوازی را تشکیل میدادند شاگردانی به گرد خود جمع کرده به تولیدات صنعتی مشغول می شدند. اولین نطفه های تولیدات صنعتی در کارگاهای کوچک با تعداد کمی شاگرد بسته می شد. تکنولوژی و تخصص و مهارت نیروی کار عمدتاً در حول و هوش استاد و خانواده و کارگاه او محصور بود. شاگرد استاد این شانس را داشت که با ازدواج با فرزند استاد و از همین طریق گسترش تولید اما همچنان محصور در حدود فامیل، روزی جایگاه استاد را به دست بیآورد.
نیاز به تولیدات صنعتی و استفاده از آن حتی در کشاورزی، نیاز به نیروی کار صنعتی را افزایش می داد و این خود سبب تخاصم بین نظام فئودالی با آنچه که در دل خود میپروراند می شد.
طبقه جدیدی در دل این نظام نطفه بسته بود که توانست با رشد کمی و نسبتآ کیفی خود بعنوان یک طبقه مستقل در مقابل نظام کهنه شده فئودالیزم قد علم کند.

قسمت 2

بورژوازی با برنامه مترقی خود در مقابل نظام کهنه شده فئودالیزم روز به روز وهرچه بیشتر محبوبیت کسب می کرد. طبقه جدید برای رشد و حفظ حیات خود نیازمند نیروی کار کارگران بود و ناچار بود با ارائه برنامه های انقلابی در مقابل نظام کهنه شده حمایت آنها را جلب کند. اساساً رشد این طبقه مستلزم رشد کمی نیروی کار بود که نمیتوانست مانند سابق در دوره های پیشه وری در حد شاگردان کارگاه ها محدود شود. از اینرو برنامه ها و تبلیغات این طبقه نو پا و مترقی قادر بود که هر روز نیروی کار جدیدی را از کار رعیتی بر روی زمین به کار صنعتی در مانوفکتور ها جلب کند. اما این خود سبب شکل گیری طبقه جدیدی به نام طبقه کارگر در دل همان نظام کهنه می شد. طبقه بورژواها و طبقه کارگر و همچنین رشد تکنولوژی و ابزار کار به موازات هم، به عنوان بخشی از رشد مورد نیاز برای انهدام فرماسیون کهنه شده ظهور پیدا می کرد؛ و نسبت به بالندگی فرماسیون اجتماعی جدید ، سیستم اقتصادی- اجتماعی فئودالیزم میرنده شده؛ و لذا در تکامل طبیعی جوامع انسانی، نظام ارتجاعی فئودالیزم توسط فرماسیون اجتماعی نوین به عقب زده می شد.
پتانسیل موجود در نظام جدید لزوماً پتانسیل انقلابی و مترقی بود که میتوانست ناکارا بودن و در جا زدن نظام قبلی که خود عامل اصلی بازدارنده رشد نیرو های مولده شده بود را به عقب زند.
طبقه بورژوازی توانست با کمک طبقه کارگر نظام کهنه شده فئودالیزم را به عقب زند و شیوه تولیدی سرمایه داری را مستقر کند. این امر در همه جوامع در یک زمان و به یک نسبت صورت نگرفت. کشور های زیادی تا سالهای طولانی پس از اولین انقلابات بورژوا دموکراتیک در کشور های هلند، انگلستان، فرانسه و ... همچنان در نظام فئودالی باقی مانده بودند و در بیشتر کشور های آسیایی، مبتنی بر همین نظام سیستم خاص آسیایی را حفظ کرده بودند. سیستمی که بر همان اساس عمل میکرد اما توسط برگزیده ای به عنوان پادشاه که خود لزوماً فئودال نبود و میتوانست از میان سربازان به عنوان سربازی شجاع انتخاب شود به عنوان پادشاه توسط اربابان انتخاب می شد تا سیاست های همین اربابان را در کل کشور دیکته کند. مثلاً ولایت فقیه کنونی باقی مانده آثار چنین سیستمی است که جنبه مذهبی برای گزینش آن غالب بر جنبه شمشیر زنی آن است و این خود به تبع نفوذ مذهبی، این عامل تا کنون همیشگی حراست از منافع طبقات حاکم در میان توده های مردم است که گزینش « پیشوا» مذهبی را در الویت قرار میدهد تا با فتوای او کسان دیگری شمشر بر فرق مخالفین سیستم یا گاهآ در جنگ ها و مراسم عزا بر فرق خود بکوبند.
بورژوازی توانست با برنامه های آزادی و برابری، کارگران را به عنوان انسان « آزاد» که خود حق بیان و نظر، و آزادی کامل در گزینش کار، با رای برابر و توافق « آزادانه» با سرمایه داران بر سر چگونگی اشتغال و دریافت دستمزد داشته باشند به حمایت از خود جلب کند. اما طبقه کارگر از همان ابتدای شکلگیری خود برنامه مالکیت اجتماعی بر تولید را در دستور داشت و از اینرو همزمان با شکلگیریش به مثابه یک طبقه، فرماسیون اجتماعی سوسیالیستی را پیش میکشید.
طبقه سرمایه دار نو پا خیلی زودتر از طبقات حاکم در نظامات گذشته ظرفیت های ترقی خواهی و انقلابی خود را از دست داد و این نیز ریشه در عمق این سیستم یعنی نیاز به «استثمار» برای بقای سرمایه داری دارد.
کارل مارکس برای اولین بار به صورت علمی نشان داد که سرمایه دار چگونه میتواند پول خود را از طریق استثمار کارگران به سرمایه تبدیل کند. در این خصوص بحث بسیار مفصل است و صفحه نظر دهی در وبلاگ برای ورود به این بحث و بر رسی همه جانبه آن امکان کافی ندارد. از این گذشته بحث و بر رسی همه جانبه آن نیازبه رجوع به منابع و مقالات و کتابهای مختلف دارد که علاقه مندان به آن با روجوع به آنها خود میتوانند این بحث را تکمیل کنند.
اما در اینجا فقط اشاره به مکانیسم استثمار برای ادامه همین بحث را ضروری میدانم و از اینرو لازم است مختصراً توضیح داده شود؛ استثمار فرد از فرد عبارت است از مالکیت فردی بر ابزار تولید و به کار گماشتن کارگرانی که هیچ مالکیتی ندارند به جز مالکیت بر نیروی کار خویش که با فروش این نیرو کار به صاحب ابزار تولید، روزانه به مدت مثلاً هشت ساعت و دریافت مزد در مقابل آن خود را تا حدی زنده نگاه میدارند که بتوانند روز بعد هم همان کار را تکرار کنند. مالک ابزار تولید از این رهگذر هرچه بیشتر ثروت مندتر میشود. به عبارت دیگر کار مزدوری کردن برای حفظ حیات و زنده ماندن.
صاحب ابزار کار ( صاحب سرمایه) در مقابل هشت ساعت کار، دستمزدی به کارگر میدهد که مناسب فقط مثلاً دو ساعت کار نیروی کار است. شش ساعت نیروی کار به صورت مجانی و بدون دستمزد در اختیار صاحب ابزار کار قرار میگیرد و این بزرگترین منبع کسب ثروت برای او محسوب خواهد شد. صاحب ابزار کار نمیتواند به چنین منبعی برای کسب سود در هیچ جای دیگری دسترسی داشته باشد مگر در شرایطی که مستقیماً یا به طور غیر مستقیم امکان کسب این سود را از طریق مالکیتش تامین کند.
سرمایه دار اداره و مدیریت تولید را به سبب مالکیتش بر ابزار تولید در اختیار گرفته، توسط نیروی کار، کار لازم بر روی مواد خام را برای تبدیل شدن آن به کالا را رهبری میکند و از این طریق کالایی قابل ارائه در بازار را فراهم میکند. این روند به خودی خود پول صاحب ابزار کار را به سرمایه تبدیل نمیکند زیرا این روند خود مستلزم هزینه هایی است که او باید بپردازد. او با پرداخت هزینه هایی برای آماده سازی کالا، کالای آماده شده را در بازار به عنوان فروشنده ارائه میدهد. حتی با فرض آنکه بتواند این کالا را گران هم بفروشد روز بعد خود از همان بازار به عنوان خریدار ظاهر شده و مبلغ به دست آمده دیروز را ناچار است دوباره برای تامین موادی برای تولید پرداخت کند و دوباره با این سیر تسلسل مقدار پولی همواره در دستان عده ای فقط در حال چرخش است، درست مانند بازی بر سر میز قمار. اما چگونه میشود که سرمایه دار هر بار بیشتر از قبل میتواند پول خود را افزایش دهد. این راز سر به مهر را کارل مارکس در کسب «ارزش اضافی» توسط مالک ابزار تولید کشف و افشا نمود. او نشان داد که چگونه مالک ابزار تولید میتواند با پرداخت نکردن مزد برای همه ساعت های کار کارگر ارزش اضافه کار او را به جیب خود بریزد و از این طریق پولش را به سرمایه تبدیل کند. سرمایه دار با بهره برداری از نیروی کار کارگر به چنان منبع عظیم سودی دسترسی پیدا میکند که هیچ کالای دیگری نظیر آن قادر نیست چنین سودی را برای او فراهم کند.
در فرماسیون اجتماعی سرمایه داری ظاهراً کارگر آزاد میشود. او حق دارد هر جا که میخواهد و به هرکس که مایل است نیروی کار خود را بفروشد. اما در باطن وضعیت زندگانی کارگر به مراتب از وضعیت اجدادش در دوره برده داری بدتر میشود. یک برده به عنوان بخشی از تملک برده دار در اختیار ارباب بود و ارباب برای زنده نگاه داشتن او ناچار بود تا جایی برای او غذا تامین کند که برده بتواند انرژی کار کردن برای روز بعد ذخیره کند. ارباب ناچار بود برای برده سقف و مسکنی و پوشاک تهیه کند تا او را زنده و سالم نگه دارد. اما در نظام سرمایه داری، کارگر« آزاد » شده مسئولیت همه این موارد را خود به تنهایی و با اتکا به همانمقدار دستمزدی که در مقابل نیروی کارش به دست آورده باید به دوش بگیرد. این امکان برای کارگر، فقط تا همین مقدار هم مستلزم پیدا کردن خریدار نیروی کار خویش در بازار است. چنانچه برای نیروی کار وی خریداری وجود نداشته باشد او به زودی با مرگ مواجه میشود. کارگری که نتواند برای فروش نیروی کار خویش خریدار پیدا کند به ارتش ذخیره کارگران فرستاده میشود. سرمایه دار برای جلوگیری از طغیان این ارتش با اخذ انواع مالیات ها از کارگرانی که مشغول به کار هستند صندوق ذخیره ای ایجاد میکند تا این ارتش را به عمد و نه مطلقاً به دلیل انسان دوستی حفظ کند؛ زیرا که با وجود این ارتش قادر میشود برای فروش نیروی کار رقابت ایجاد کند و در مقابل درخواست افزایش دستمزد از کارگران شاغل، جای آنها را با نیروی کار در ارتش ذخیره تعویض کند. از این نیروی ذخیره استفاده های دیگری از جمله برای سرکوب هم نوعان شورشی خود همانها، در جنگ ها، و نهایتاً ارتش سرکوبگر خود استفاده میکند.
نظام سرمایه داری در ابتدای حیات خود با شعار « آزادی » وارد میدان شد بدون آنکه آسیبی به ماهیت طبقاتی جامعه بزند و برابری فرصت ها را طرح کرد و این در دوره رقابت آزاد سرمایه داری بود که هرچه سریع تر و به تبع مکانیسم انحصار گرایانه آن به زودی کاملاً منتفی شد. در این نظام بر خلاف نظام پیشین که مبتنی بر « انباشت کالا» بود، اینبار « انباشت سرمایه» پایه تعیین کننده این نظام را تشکیل میدهد. سرمایه دار دیگر نیازی به مالکیتش حتی بر محل تولید ( کارخانه) ندارد.
مارکس 29 ساله و انگلس 27 ساله 156 سال پیش در مایفست کمونیست، بر اساس تحلیلشان از مکانیسم رشد سرمایه نوشتند. « نیاز دائم التوسعه سرمایه داری او را به هر گوشه ای از جهان میکشاند» ( این جمله در ذهنم بود و ممکن است کلمه ای کم یا زیاد باشد اما همین مفهوم را دارد)
آنها به خوبی پایان دوره رقابت آزاد و برابری فرصت ها را پیش بینی کرده و تکامل این نظام تا امروز را تا مرز گلوبالیزاسیون این نظام در همان مقطع توضیح دادند. لنین نیز در اثر مشهور خود ( امپریالیزم به مثابه آخرین مرحله سرمایه داری) دوره گندیدگی این نظام را به خوبی به تصویر میکشد.
رشد نیرو های مولد هر روزه بیشتر از قبل میشود. سیستم سرمایه داری خود عامل اصلی این رشد میشود و تنها در مواردی با رشد مثلاً تکنولوژی به عنوان بخشی از نیروهای مولد مخالفت نمی ورزد که بتواند از آن سود مطلوب خود را کسب کند. با اینحال همین مقدار از رشد عاملی است برای رشد کل نیروهای مولد که نمیتواند جای کافی در مناسبات اجتماعی موجود داشته باشد و لاجرم میرود که این پوسته را منهدم کند.
سفر با کالسکه از نقطه ای به نقطه ای دیگر در گذشته به دلیل رشد تکنولوزی به سفر با وسایلی سریعتر و راحت تر و به همراه شنیدن موزیک تبدیل میشود و اما از این رهگذر بیشترین سود ها را کمپانی های مسافرتی میبرند و به این سبب شرایط پیدا کردن راهی برای مسافرت از این هم راحت تر را فراهم میکنند تا باز شانس بردن سود بیشتری برای خود فراهم کنند.
آنجا که سود وجود دارد سرمایه دار هم موجود میباشد. چه برای ساختن دارو که به نجات جان بیماری میآید و چه در سلاح های اتمی که به مرگ هزاران انسان سالم و بیمار منتهی شود. تکنولوژی در هر دو مورد به یک نسبت بنا بر سودهی آن مورد استفاده سرمایه دار قرار میگیرد.
در کشوی میز سرمایه داران همواره طرح ها و پروژه های فراوانی یافت میشود که یا ارائه نمیگردد و یا به انتظار اشباع شدن بازار مصرف و بردن نهایت سود از پروژه های قبلی صبر کرده تا بعد پروژه های بعدی را به بازار ارائه دهد تا مبادا خود با دست خود هر مورد سودآور را با مورد جدید کهنه نکند. سرمایه انحصاری برای این پروژه ها به متفکرین و دانشمندان کشورهای جهان سومی مزد میپردازد تا آنها بر روی پروژه های مورد نظرش کار کنند. در ظاهر امر عملی خیر خواهانه صورت میگیرد اما باطناً این پروژه ها به جای ثروت مند کردن کشور جهان سومی جایش را با ورود مزدی که تهیه کنندگان آن به کشورشان وارد کرده اند تعویض میشود. از این گذشته کنترل رشد تکنولوژی و امکان بهره برداری از آن به منظور کسب سود در انحصار سرمایه انحصاری باقی میماند. از اینروست که خود سرمایه داری عامل اصلی رشد تکنولوژی است و این مقدار و حتی بیشتر از این رشد تکنولوژی مادام که نتواند سود سرشار سرمایه را تضمین کند نمیتواند در همین حد هم رشد کند. و اما رشد تکنولوژی ابزار آلات نیز به دست خود کارگران و مزد بگیرانی که نیروی کار فکری خود را در مقابل مزد به سرمایه داران میفروشند صورت میگیرد و نه ابداً توسط خود سرمایه دار.
حدود سی سال پیش سیاست تاچری اولین اقدام گلوبالیزه کردن سرمایه را در کشور اندونزی برداشت. ژنرال سوهارتو را پاسدار حفظ سرمایه های کمپانی های فراملیتی در آن کشور کرد و او با کتشار هزاران کارگر مبارز اولین پایه های حضور کمپانی های فراملیتی برای غارت نیروی کار ارزان را بنا نهاد. سالها پس از این کشتار هنوز بودندعده ای که در میان اجساد کشته شدگان به دنبال آثاری از عزیزان خود میگشتند که سیل و زلزله آمد و فقط در این کشور یکجا و بیش از سایر مناطق آسیب خورده بیشترین قربانی ها را گرفت.( هشتاد هزار نفر) بیش از سی سال فروش نیروی کار ارزان نتوانست امکاناتی برای ایمن سازی مردمان فقیر و مزد بگیر فراهم کند و آنها از این به بعد باید به دنبال عزیزان هلاک شده خود در این حادثه بگردند.
روزانه صدها کارگر اندونزیایی بر پشت نوار نقاله مدرن نشسته و کالای مدرن کامپیوتر را برای کمپانی میکرو سافت مونتاژ میکنند بدون آنکه خود بدانند از این وسیله چگونه میتوان استفاده کرد.
تولید هر روز بیشتر از قبل اجتماعی میشود و به همین نسبت مالکیت هر روز بیشتر از قبل انحصاری میشود. تخاصم این دو شدت بحران سرمایه را افزایش میدهد. اما بحران های نظام سرمایه داری مبتنی بر مکانیسم خود همواره به طور ادواری وجود داشته است. دیگر مدتهاست که این بحران های تا قبل چهار ساله و هفت ساله به بحران های دائمی تبدیل شده است.
اساسی ترین تناقض یا تضاد درون خود نظام سرمایه داری بر اساس رشد نیروهای مولد و عدم کنترل و مدیریت مناسبات نظام سرمایه داری در خور این رشد که به عامل گور کن این نظام تبدیل میشود این است که رشد هر روزه تکنولوژی عامل ماشینیزه شدن بیشتر تولید میشود. این عامل موجب بیکار شدن هر چه بیشتر کارگران خواهد شد.
صحبت از این شد که سرمایه به دنبال سود است. وقتی تولید اتومبیلی که قبلاً برای مثلاً 100 دستگاه در روز با وجود مثلاً هزار کارگر در کارخانه صورت میگرفته، با پیشرفت تکنولوژی و ابزار آلات، مثلاً ربات ها، بیشتر از این مقدار تولید با حضور 100 کارگر برای سرمایه دار قابل دسترس میباشد. طبیعی است که 900 کارگر از کارخانه اخراج میشوند. تا اینجا برای سرمایه دار آینده و زندگی این کارگران مهم نیست، مهم این است که با صرف هزینه کمتر میتواند به طور انبوه تولید کند و لذا در رقابت با سایر تولیدات مشابه میتواند مونپول بازار را به دست بیآورد. این همان مسیری است که سایر سرمایه داران نیز میباید طی کنند تا بتوانند حیات سرمایه دارانه خود را حفظ کنند. با این وضعیت به راحتی میتوان تصور که که چه لشگر عظیمی از بیکاران در جامعه با جیب خالی باید به سراغ فروشگاهی بروند و همان تولیدات را خریداری کنند. عدم قدرت خرید این تولیدات از یکسو اشباع بازار از انواع رنگارنگ کالاها از سوی دیگر باعث میشود کالای تولید شده در انبار سرمایه دارها بماند و از اینرو بحران آغاز میشود.
بحران نه به دلیل ورشکستگی سرمایه دار که همواره خود اینگونه توجیح میکند. بحران به دلیل بردن سود کمتر از آن حدی که قبلاً پیش بینی کرده بود. این بحران ها قوی ترین زمینه برای بروز جنگها و میلیتاریزه کردن اقتصاد میشود. پس از یک دوره جنگ های پیاپی و نابود شدن تقریباً همه آنچه که قبلاً تولید شده بود و میتوانست همچنان مورد استفاده باشد، پرچم سفید صلح از سوی یکی از جناحهای سرمایه داری از یک کشور سرمایه داری به بالا میرود. جنگ در حالی پایان میگیرد که طرفین در حال جنگ توانسته باشند ضمن رسیدن به اهداف فوق بر سر تقسیم جهان و بازار های آن نیز به توافق برسند. هنوز دوره رونق آغاز نشده که بحران دوباره آغاز میشود.
کارگران در روند تولید بدون آنکه بدانند برای چه تولید میکنند و چه مقدار از این تولیدات عاید خودشان میشود، چه کسی آن را توزیع میکند و بر اساس کدام نیاز در جامعه تولید میشود، خود را در مقابل محصول کار خویش بیگانه میابد و به این ترتیب خود به کالا تبدیل میشود. ( رجوع شود به فیلم عصر جدید چارلی چاپلین) در هیچ دوره تاریخی انسان این مقدار توسط محصول کار خویش از خود بیگانه نشده بود که در دوره فرماسیون اجتماعی سرمایه دارانه دچار آن میشود.
با هرچه بیشتر اجتماعی شدن تولید جامعه طبقاتی در دوره نظام سرمایه داری هرچه پرولتریزه تر میشود تا جایی که تقریباً بجز کارگر و سرمایه دار قشر دیگری در جامعه یافت نشود. این مقدار اجتماعی شدن تولید در شدیدترین تضاد خود با هرچه انحصاری تر شدن مالکیت قرار میگیرد. تنها راه حفظ وبقای نسل بشر در این شرایط درهم شکستن مناسبات سرمایه داری و از بین بردن مالکیت انحصاری میشود. این نتیجه تاریخی تکامل جوامع انسانی است که نه به عقیده و تصمیم افراد بستگی دارد و نه این یا آن فرد میتواند جلوی آن را بگیرد. تولید اجتماعی نیازمند مالکیت اجتماعی است و این تازه آغاز سوسیالیزم میباشد.
همانطور که تمام نظامات قبلی از دل نظامات ما قبل خود بیرون میآمد، فرماسیون اقتصادی-اجتماعی سوسیالیستی نیز از دل سرمایه داری بیرون میآید اما با این فرق ماهوی نسبت به نظامات قبلی که در تبدیل شدن هر یک از آن نظامات به نظام بعدی، تبدیل شدن یک نظام طبقاتی به نظام طیقاتی دیگر بود و از این رو مسیر تبدیل شدن بسیار هموار. اما نظام سوسیالیستی برخلاف نظامات گذشته تبدیل شدن یک جامعه طبقاتی به جامعه ای عاری از طبقات است. از اینرو بیشترین تخاصمات طبقاتی تاریخ بشر در همین دوره اتفاق میافتد.

بخش دوم
جامعه سوسیالیستی

جامعه سوسیالیستی فرماسیون اجتماعی است که در آن مالکیت خصوصی فرد بر ابزار تولید بر خلاف جامعه سرمایه داری محترم شناخته نمیشود. همه نیرو های پروسه تولید مالک همه ابزار و همه محصولات میباشند. این جامعه طبقاتی نخواهد بود زیرا که امکان آن با از بین بردن قانون مالکیت فردی بر ابزار تولید ملغا میشود. جامعه مدنی در نظام سرمایه داری به « اجتماع انسانی یا انسان اجتماعی شده» تبدیل میشود ( مارکس)
مارکس و انگلس از چنین جامعه ای هم با نام جامعه سوسیالیستی و هم با نام جامعه کمونیستی یاد میکردند. واضح است که نه یک شبه نظام سرمایه داری نفی میشود و نه یک شبه نظام سوسیالییستی میتواند مستقر شود.
مارکس در کتاب خود تحت عنوان نقد برنامه گتا میگوید که نظام سوسیالیستی از دل نظام سرمایه داری متولد میشود و تا مدتی درد این زایمان را با خود به همراه خواهد داشت.
برای ورود به این جامعه،ابتدا کارگران به مثابه یک طبقه در هر حوضه جغرافیایی و همزمان در تمامی جهان بر عیله سرمایه داری متحد شده و مبارزات یکپارچه ای را با این نظام صورت میدهند. پایه مادی این اتحاد سراسری از سراسری شدن نظام سرمایه داری در همه جهان و حضور کارگران به مثابه طبقه در همه جهان ریشه میگیرد. ضعیف ترین حلقه زنجیره سرمایه داری اولین حلقه ای خواهد بود که گسسته خواهد شد. این اتفاق ممکن است بارها صورت بگیرد ولی نظام جهانی سرمایه حداقل برای جلوگیری از گسستن سایر حلقه های زنجیره خود هم که شده با تمام قوای خود به ترمیم حلقه گسسته شده می رورد. در این کار شاید هم موقتاً پیروز شود چنانچه در تاریخ دیدیم چگونه سرمایه داری جهانی با تمام توان و امکاناتش موجبات شکست انقلاب کارگری 1917 روسیه را فراهم کرده و آن را به شکست کشاند. اما این پایان کار نخواهد بود. هرچند نیرو و توان زیادی را از طبقه کارگر جهانی میگیرد. هرچند به دنبال هر شکست یاس و سرخوردگی تا دوره هایی حاکم میشود اما از نگاه تاریخ تکامل جوامع انسانی همه این دوره ها به مثابه لحظه ثبت میشود.
سرمایه داری به موازات هر شکست در هر گوشه دنیا ناچار است توان و امکانات فراوانی را صرف جبران شکست خود کند و این خود توان سرمایه داری را از آنچه که هست و خود جداگانه موجبات فراهم شدن نابودیش بوده را بیشتر از قبل کاهش میدهد.
کارگران با اتحاد خود وارد مرحله انقلاب میشوند. دیر یا زود این گزینه ای است که علیرغم میل آنها به آنها تحمیل میشود. آنها مایلند که بدون هیچ درگیری بتوانند ابتدا قدرت سیاسی را تصرف کنند اما نظام سرمایه با ارتش تن پروری که با مالیات همان کارگران سالها تمرین سرکوب کرده اند بیکار نخواهند نشست و به مقابله با کارگران خواهند آمد. چاره ای نیست، کارگران یا باید برای همیشه زجر هر روزه را تحمل کنند و یا یک بار با جراحی انقلابی این دمل زائده بر جامعه را برای همیشه کنده و دور بیاندازند.
در یک اعتلای انقلابی ( بحران انقلابی که تمامی جامعه را فرا میگیرد) کارگران قدرت سیاسی را به دست میگیرند و از این لحظه ساختن ساختمان سوسیالیزم آغاز میشود.
تا اینجا کارگران تنها توانسته اند قدرت سیاسی را از دست صاحبان سرمایه توسط انقلاب قهرآمیز بیرون بکشند و اما این هنوز آغاز کار است. در این مرحله نه جامعه سوسیالیستی است و نه مانند سابق سرمایه داری. اما تمامی نمود های جامعه سرمایه داری در این مرحله در جامعه نوین نیز وجود دارد. کارگران با اراده شوراها ی سراسری خود ابتدا مالکیت بر ابزار تولید در صنایع عمده را اجتماعی میکنند. اما بسیاری از عناصر باقیمانده از نظام قبلی هنوز حکایت از طبقاتی بودن این جامعه نوین و نوپا دارد. در این مرحله عمده ترین نقطه اتکا کارگران اعمال دموکراسی کارگری در وسیعترین سطح ممکن است. دموکراسی که تا همین حد هم تاریخ بشر به خود ندیده است.
تا قبل از این دموکراسی بورژوایی بر جامعه اعمال می شد که آغاز آن احترام به قانون اساسی و مهمترین بند این قانون محترم شمردن مالکیت فردی بر ابزار تولید بوده اما از این پس با دور ریختن این قانون و با احتماعی کردن مالکیت، دیگر طبقه کوچک بورژوای سابق نیست که مبتنی بر منافع خود دموکراسی خود را به کل جامعه دیکته میکند بلکه برعکس اینبار اکثریت عظیم جامعه است که دموکراسی خود را بر این جامعه دیکته میکند و این چیزی بیش از همان دیکتاتوری طبقه کارگر که در مقابل دیکتاتوری طبقه سرمایه دار برقرار میشود نیست. هرچند این دیکتاتوری امکان به سلامت عبور کردن از مراحل ساخت ساختمان سوسیالیزم را به عنوان ابزار ضروری این طبقه فراهم میکند اما خود گواه بر حضور دو طبقه در جامعه دارد هرچند که بر عکس سابق اینبار طبقه اکثریت عظیم جامعه قدرت سیاسی را در اختیار داشته باشد.
طبقه کارگر با وجود امکان در دست داشتن قدرت سیاسی و اعمال اراده خود بر جامعه این امکان را میابد که تمامی تکالیف حل نشده که حل آنها به عهده نظام قبلی بوده را یک به یک حل کند. نابرابری زن و مرد، کشمکش های قومی و مسئله حق ملل در تعین سرنوشت خویش، رعایت حقوق کودک، آزادی های بی قید و شرط بیان و قلم، آزادی مطبوعات و احزاب و... بخش هایی از این تکالیف است. اما همانطور که گفته شد این مجموعه همگی تکالیفی است که حل آن به عهده نظام قبلی بوده است و از اینرو بود که این نظام خود را دمکرات وآزادیخواه معرفی میکرد. طبقه کارگر با حل کردن این تکالیف هنوز در مراحل اولیه ساخت ساختمان سوسیالیزم قرار خواهد داشت.
بنا به تعریف های مارکس از روند ساختمان سوسیالیزم و بر پایی کامل آن سه فاز مشخص در این مسیر وجود دارد. با عبور از این سه فاز است که میتوان ادعا کرد جامعه سوسیالیستی یا کمونیستی مستقر شده است. تا رسیدن به فاز نهایی این جامعه مرحله گذار از سرمایه داری به جامعه سوسیالیستی را طی میکند که هر آن بنا بر ترکیب و توازن قوا ممکن است در بین راه متوقف شده و راه بازگشت را موقتاً طی کند. آنچه که در روسیه بعد از 1917 رخ داد توقف ساخت ساختمان سوسیالیزم در این مراحل بود. جامعه ای که در آن عناصر مهمی از نظام قبلی محو یا در حال محو شدن بود اما هنوز تا جامعه سوسیالیستی فاصله فراوانی داشت که توسط بورکراسی کارگری حاکم بر حزب استالینیستی متوقف شد. این شکست هرچند وقوع انقلابات بعدی را به عقب انداخت و هرچند باعث سرخوردگی عمومی در جنبش انقلابی طبقه کارگر شد اما توانست آموزش بزرگ و فراموش نشدنی را به کارگران بدهد. آموزشی بر این اساس که قدرت سیاسی توسط شوراهای کارگری تسخیر میشود و نه حزبی خاص هرچند این حزب طبقه کارگر باشد. حکومت کارگران توسط شوراهای کارگری اداره میشود و نه حزبی، هرچند متشکل از برجسته ترین کمونیست های کارگر. اراده عمومی کارگران از طریق شوراهای خویش در قدرت بر جامعه اعمال میشود و نه حزبی خاص.
تا اینجا حضور احزاب خود گواه حضور طبقات اجتماعی است و این خود گواه حضور طبقات در جامعه. حکومت کارگران نیز خود نیاز به حاکمیت طبقه ای را نشان میدهد که این نیز در همه جوامع طبقاتی وجود داشته، هرچند اینبار طبقه حاکم طبقه کارگر باشد. خود طبقه کارگر نیز نشان از طبقاتی بودن جامعه دارد و از اینرو نیاز به تداوم مبارزه طبقاتی. دولت،کشور، مرز، پول، چگونگی توزیع خرد( بقالی و قصابی و جز این) پراکندگی ملل، اختلاف شهر و روستا و... همگی عناصر باقیمانده نظام قبلی است که به قول مارکس مانند درد زایمان تا دوره ای در نظام جدیدی که در حال ساخته شدن است وارد میشود. از همه این موارد مهمتر نیاز به انقلابات کارگری در سایر کشور های جهان و از اینرو امکان تقویت هر کشور انقلاب شده متضمن بر سر پا ماندن انقلاب سوسیالیستی میباشد. از اینرو نمیتوان پذیرفت که جامعه سوسیالیستی قادر است تنها در یک کشور مستقر شود. اعلام جامعه سوسیالیستی فقط در یک کشور یعنی اعلام پایان مبارزه طبقاتی و مبارزه طبقاتی مادام که آخرین عناصر نظام پیشین حتی در یک گوشه جهان باقی مانده باشد ادامه خواهد داشت.
استالین با اعلام سوسیالیستی شدن جامعه شوروی در واقع پایان مبارزه طبقاتی را توسط حزب خویش اعلام کرد حال آنکه هم همان حزب و هم حضور کارگران در جامعه بمثابه طبقه و لاجرم نیازمند به حزب خود، گواه بر پایان نگرفتن ساختمان سوسیالیزم بود.
طبقه کارگر تنها طبقه ای در کل نظامات طبقاتی است که برای احیای جامعه نوین ناچار میشود خود را بمثابه یک طبقه منحل کند و از اینرو دولت به عنوان ابزار حکومت کردن یک طبقه بر طبقه دیگر از بین خواهد رفت. حال آنکه استالین به نمایندگی از طرف دولت بود که سوسیالیزم در شوروی را ساخته شده اعلام می کرد. لذا آنچه که در آن کشور به شکست منجر شد به هیچ وجه جامعه سوسیالیستی نبود بلکه جامعه ای در مرحله گذار از سرمایه داری به سوسیالیزم بود که خیلی زودتر از انتظار در نیمه راه متوقف شد.
در مراحل مقدماتی ساختن ساختمان سوسیالیزم و بر اساس ساختار این مرحله تئوری « از هرکس به اندازه کارش و به هرکس به اندازه استعدادش سهم اجتماعی تعلق میگیرد» در جامعه عمل میکند و در مراحل پایانی این روند « از هرکس به اندازه توانش و به هرکس به اندازه نیازش سهم اجتماعی تعلق میگیرد». هرگاه این مرحله از ساختمان سوسیالیزم به واقعیت تبدیل شد میتوان پایان مبارزه طبقاتی و محو طبقات و همه تبعات آن از جمله دولت، پول، کشور و... را اعلام کرد. برای رسیدن به چنین مرحله ای مبارزه با همین هدف همواره در دستور نیروهای انقلابی قرار دارد. بدیهی است که ساختن چنین جامعه ای توسط انسان سوسیالیستی ادامه پیدا خواهد کرد اما این امر میسر نخواهد شد مگر انسان در جامعه طبقاتی مقدمات آن را برای آینده فراهم کند.
هر درجه از پیشرفت در ساختمان سوسیالیزم و هر درجه عبور از مرحله انقلابی که همینک در دستور کار است برای نسلی که انقلاب را سازمان میدهد، به مراتب وضعیت معیشتی و رفاهی بیشتری از زندگی در شرایط کنونی فراهم خواهد کرد. این خود افقی است که انصراف از انقلاب را منتفی میکند و نیاز به تدارک آن را در هر شرایطی توسط نیروهای انقلابی ایجاب میکند.

پیش بسوی تدارک انقلابی برای انقلاب سوسیالیستی

با پوزش از خوانندگان وبلاگ شبح به دلیل عدم ویرایش این نوشته و آنهم به دلیل عجله در نوشتن به منظور مرتبط شدن ان با بحث حاضر.

جوان سوسیالیست
14/10/1383